‘Al dan niet’ is een typische Nederlandse uitdrukking die je vaak tegenkomt in formele teksten. De betekenis is op zich vrij eenvoudig: het betekent “of het nu wel of niet zo is”. Je geeft ermee aan dat iets in beide gevallen klopt, geldt of mogelijk is, ongeacht of een bepaalde voorwaarde van toepassing is. Bijvoorbeeld: ‘De subsidie wordt toegekend, al dan niet in combinatie met andere regelingen.’
Het maakt in deze zin dus niet uit of er al een andere regeling is. De subsidie wordt sowieso toegekend. Precies dat is waarom de uitdrukking handig is, maar tegelijk ook een beetje formeel. Daarom kom je het weinig tegen in spreektaal.
In welke situaties past ‘al dan niet’ in de juiste betekenis?
Je hoort het dus weinig op straat, maar in beleidsstukken, juridische teksten en persberichten gebruiken we ‘al dan niet’ in de bovenstaande betekenis nog volop. In schrijftaal Dat kun je handige en efficiënte nuances aangeven met de uitdrukking. Je laat namelijk zien dat meerdere scenario’s denkbaar of mogelijk zijn, zonder ze allemaal los uit te hoeven schrijven.
Toch is het niet altijd de beste keuze. Als je een toegankelijke, informele tekst wil schrijven, krijgt ‘al dan niet’ snel een ouderwetse betekenis en valt het uit de toon. Je kunt dan beter iets anders kiezen om je boodschap wel duidelijk over te brengen, maar het ook goed leesbaar te houden. Kies iets als:
- wel of niet
- ongeacht of
- met of zonder
Bijvoorbeeld niet: ‘Het evenement vindt plaats, al dan niet met regen.’, maar: ‘Het evenement gaat sowieso door, ook als het regent.’ Dat leest meteen vloeiender en past veel beter bij een moderne en/of informele tone-of-voice.
Wanneer is ‘al dan niet’ toch echt de beste optie?
Toch zijn er momenten waarop je ‘al dan niet’ wél het best gebruikt. Bijvoorbeeld als je schrijft voor een formeel of zakelijk publiek, of wanneer je iets juridisch heel precies moet afbakenen. In contracten, beleidsteksten of officiële brieven kan je juist voor precies de goede nuance zorgen door ‘al dan niet’ te gebruiken.
Een alternatief voelt daar soms niet passend voor de toon, te informeel of zelfs dubbelzinnig aan. Dus: gooi de uitdrukking niet helemaal overboord. Gebruik het bewust en liefst alleen als het echt niet anders kan.
Hoe vertaal je ‘al dan niet’?
Letterlijk vertalen is geen goed idee. ‘Al dan niet’ vraagt om context en dat is soms even puzzelen. In het Engels kom je vaak uit op “whether or not”, in het Frans op “qu’il soit… ou non” en in het Duits op “ob… oder nicht”. Maar het blijft zoeken naar de juiste toon en nuance. Zeker bij formele vertalingen is het belangrijk om niet zomaar te kiezen voor een standaardvertaling of letterlijke vertaling van ‘al dan niet’. Het moet kloppen met de stijl van de hele tekst.
Tip: Let bij vertalen vooral op de intentie achter de zin. Is het zakelijk, feitelijk of eerder beleidsmatig? Dan is een formele vertaling het beste. Gaat het om een simpele e-mail, webtekst of copywriting? Kies dan liever voor een informeel alternatief dat makkelijker leest.
